Wanneer een koppel moeite heeft om zwanger te worden, wordt een semenanalyse vaak gezien als het belangrijkste onderzoek naar de mannelijke vruchtbaarheid. De uitslag is dan al snel geruststellend of net verontrustend. Maar wat veel mensen niet weten, is dat een semenanalyse slechts een deel van het verhaal vertelt.
Een normale uitslag betekent niet automatisch dat er geen mannelijke factor meespeelt. En een afwijkende uitslag zegt niet altijd waar het probleem precies zit.
In deze blog leg ik uit wat een semenanalyse wel onderzoekt, wat niet, en waarom dat verschil zo belangrijk is bij kinderwens, onverklaarde infertiliteit en IVF.
Wat onderzoekt een standaard semenanalyse bij mannelijke vruchtbaarheid
Een klassieke semenanalyse gebeurt volgens de criteria van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) en bekijkt voornamelijk:
• het volume van het ejaculaat
• de concentratie van zaadcellen per milliliter
• het totaal aantal zaadcellen
• de beweeglijkheid van de zaadcellen
• de vorm van de zaadcellen
• pH en viscositeit
Deze parameters geven informatie over of er zaadcellen aanwezig zijn, hoeveel er zijn en hoe ze eruitzien. Dat maakt de test nuttig als eerste screening (1).
Maar vruchtbaarheid draait niet alleen om aanwezigheid of aantallen.
Wat een semenanalyse niet laat zien bij vruchtbaarheidsproblemen
DNA kwaliteit van zaadcellen
Zaadcellen kunnen er normaal uitzien en goed bewegen, maar toch schade bevatten aan hun genetisch materiaal. Deze schade noemen we DNA fragmentatie.
Een verhoogde DNA fragmentatie wordt in wetenschappelijke studies in verband gebracht met (2,3):
• een lagere kans op spontane zwangerschap
• een verhoogde kans op miskramen
• slechtere uitkomsten bij IVF en ICSI
Deze informatie is niet zichtbaar in een standaard semenanalyse en vraagt specifieke testen zoals TUNEL, COMET of SCSA.
Oxidatieve stress
Een van de belangrijkste oorzaken van DNA schade in sperma is oxidatieve stress (4). Dit ontstaat wanneer de balans tussen vrije radicalen en antioxidanten verstoord is.
Factoren die oxidatieve stress verhogen zijn onder andere:
• chronische stress
• roken en alcohol
• overgewicht
• (laaggradige) ontstekingen
• Voedingspatroon zonder bouwstoffen
• blootstelling aan toxines en hormoonverstorende stoffen
Oxidatieve stress kan de beweeglijkheid, de vorm en vooral de genetische stabiliteit van zaadcellen aantasten, zonder dat dit altijd zichtbaar is in de semenanalyse.
Hormonale aansturing
De aanmaak van zaadcellen wordt gestuurd door een fijn afgestemd hormonaal systeem, met onder andere testosteron, FSH en LH.
Een semenanalyse zegt niets over:
• hormonale disbalansen bij de man
• de oorzaak achter een verminderde spermaproductie
• de rol van stress of slaaptekort op hormonale regulatie
Zonder bloedonderzoek blijft deze laag volledig onderbelicht.
Ontstekingen en immuunactivatie
Laaggradige ontstekingen in prostaat, bijbal of zaadleiders kunnen de kwaliteit van sperma aantasten, ook wanneer er weinig duidelijke symptomen zijn.
In veel gevallen worden deze ontstekingen niet opgemerkt in een standaardanalyse, terwijl ze wel bijdragen aan verminderde vruchtbaarheid.
Functionele kwaliteit van zaadcellen
Een semenanalyse toont niet of een zaadcel:
• in staat is om een eicel binnen te dringen
• een correcte acrosoomreactie kan uitvoeren
• genetisch stabiel genoeg is voor gezonde embryonale ontwikkeling
Met andere woorden: goed uitzien is niet hetzelfde als goed functioneren.
Waarom dit belangrijk is bij kinderwens en onverklaarde infertiliteit
Bij een aanzienlijk deel van de koppels met onverklaarde infertiliteit of herhaalde miskramen is de semenanalyse volledig normaal.
Dat betekent niet dat er geen mannelijke factor speelt, maar wel dat er dieper gekeken moet worden dan de klassieke parameters.
Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat DNA integriteit vaak een betere voorspeller is van vruchtbaarheid dan alleen aantal of beweeglijkheid van zaadcellen (2,5).
Welke aanvullende onderzoeken zinvol kunnen zijn bij mannelijke infertiliteit
Afhankelijk van de situatie kan een uitgebreidere evaluatie zinvol zijn, zoals:
• DNA fragmentatie onderzoek
• Oxidatieve stress vaststellen
• hormonale bloedanalyse
• leefstijl en omgevingsfactoren
• beeldvorming bij vermoeden van varicocele
Niet elke man heeft al deze onderzoeken nodig, maar bij uitblijvende zwangerschap kunnen ze essentiële ontbrekende puzzelstukken blootleggen.
Conclusie over semenanalyse en mannelijke vruchtbaarheid
Een semenanalyse is een waardevol startpunt, maar geen eindpunt.
Mannelijke vruchtbaarheid is geen zwart wit verhaal. Het is een samenspel van genetische kwaliteit, hormonale aansturing, ontsteking, leefstijl en timing. Wanneer we blijven vasthouden aan één test, missen we vaak precies daar waar het probleem zich bevindt.
Echte vruchtbaarheidszorg vraagt daarom om meer nuance, meer context en meer diepgang.
Bronnen
- World Health Organization. WHO Laboratory Manual for the Examination and Processing of Human Semen. 6th edition. 2021.
- Agarwal A, Cho CL, Esteves SC. Sperm DNA fragmentation: a critical assessment of clinical practice guidelines. Transl Androl Urol. 2017.
- Simon L, Zini A. Sperm DNA damage and clinical outcomes of assisted reproduction. Hum Reprod. 2016.
- Agarwal A, Virk G, Ong C, du Plessis SS. Effect of oxidative stress on male reproduction. World J Mens Health. 2014.
- Esteves SC, Roque M, Agarwal A. Outcome of assisted reproductive technology in men with high sperm DNA fragmentation. Fertil Steril. 2018.